مقالات · کیفری
شکایت توهین و افترا در فضای مجازی؛ از اسکرینشات تا شکایت
راهنمای عملی برای کسی که در اینستاگرام، تلگرام، واتساپ یا هر شبکه اجتماعی دیگری مورد توهین یا افترا قرار گرفته است: فرق توهین و افترا، چه مدارکی را و چگونه حفظ کنید، شکایت از کجا شروع میشود و اگر حساب ناشناس باشد چه کنید.
نویسنده: حسین احمدی، وکیل پایه یک دادگستری ·
وقتی در فضای مجازی به شما توهین یا افترا زده میشود
یک کامنت زیر پست، یک استوری، پیامی در گروه، یا ویدئویی که دست‌به‌دست میشود؛ توهین و افترا در فضای مجازی می‌تواند در چند ساعت به دست صدها یا هزاران نفر برسد. برای یک فرد، این یعنی آسیب به آبرو و روابط شخصی. برای یک کسب‌وکار یا صاحب حرفه، یعنی آسیب به اعتبار، مشتریان و درآمد.
واکنش اول بسیاری از افراد، پاسخ دادن در همان فضا یا حذف و بلاک کردن طرف مقابل است. هر دو واکنش قابل درک است، اما ممکن است مدارکی را که بعداً برای شکایت لازم دارید از بین ببرد یا موقعیت شما را پیچیده‌تر کند. این راهنما کمک می‌کند پیش از واکنش، بدانید چه چیزی مهم است.
این مطلب به توهین و افترا می‌پردازد. برای نگاه کلی به انواع جرایم اینترنتی و مسیر شکایت آن‌ها، راهنمای شکایت جرایم سایبری را ببینید.
توهین و افترا چه فرقی دارند؟
توهین به‌طور کلی یعنی به کار بردن کلمات، تصاویر یا محتوایی که حرمت و حیثیت شخص را خدشه‌دار می‌کند؛ مانند ناسزا، تمسخر تحقیرآمیز یا نسبت دادن صفات زننده. در توهین، لازم نیست ادعای مشخصی درباره کاری که شخص انجام داده مطرح شود.
افترا موضوع دیگری است. در افترا، به کسی نسبت داده میشود که مرتکب یک جرم شده است، در حالی که گوینده نمیتواند آن را ثابت کند؛ مثلاً در یک پست عمومی گفته شود فلان شخص کلاهبردار است یا از مشتریانش دزدی کرده است.
این تفاوت در شکایت اهمیت دارد، چون شرح شکایت و دلایلی که باید ارائه شود، در هر کدام فرق می‌کند. گاهی یک محتوا هم توهین‌آمیز است و هم افترا در آن وجود دارد. تشخیص اینکه محتوای مورد نظر شما در کدام دسته قرار می‌گیرد، بهتر است با دیدن خود محتوا انجام شود.
موارد مرتبطی که جدا بررسی می‌شوند
همه محتوای آزاردهنده در فضای مجازی توهین یا افترا نیست. انتشار مطالب نادرست درباره یک شخص یا کسب‌وکار، انتشار تصاویر یا اطلاعات خصوصی بدون رضایت، و تهدید، موضوعات مرتبطی هستند که ممکن است در کنار توهین مطرح شوند اما هر کدام شرایط خود را دارند.
همچنین اگر صفحه شما هک یا مسدود شده و کسی با آن صفحه محتوایی منتشر کرده، موضوع اصلی دسترسی غیرمجاز به حساب است و با این راهنما فرق دارد.
پیش از هر واکنش، این کارها را بکنید
پاسخ ندهید. پاسخ تند در همان فضا معمولاً بحث را گسترده‌تر می‌کند و ممکن است جملاتی از شما ثبت شود که بعداً علیه خودتان استفاده شود.
پیش از بلاک یا گزارش، مدارک را حفظ کنید. اگر طرف مقابل را بلاک کنید یا محتوا را گزارش دهید و حذف شود، ممکن است دسترسی شما به محتوای اصلی و مشخصات حساب از بین برود.
از ماجرا یادداشت بنویسید: محتوا کی منتشر شد، کجا دیدید، چه کسانی آن را دیده یا بازنشر کرده‌اند و آیا پیش از آن اختلافی با طرف مقابل داشته‌اید.
اگر محتوا مربوط به کسب‌وکار شماست و مشتریان یا همکاران را تحت تأثیر قرار داده، پیام‌ها و تماس‌هایی را که در پی آن دریافت کرده‌اید هم نگه دارید؛ این‌ها نشان می‌دهد محتوا به چه کسانی رسیده است.
مدارک را درست حفظ کنید؛ فقط اسکرینشات کافی نیست
اسکرینشات نخستین و رایج‌ترین مدرک است، اما بهتر است کامل باشد: نام کاربری، تاریخ و ساعت انتشار، متن کامل محتوا و در صورت امکان، تعداد بازدید یا واکنش‌ها در تصویر دیده شود. از صفحه پروفایل حساب منتشرکننده هم جداگانه تصویر بگیرید.
علاوه بر تصویر، لینک مستقیم پست، استوری یا پیام را ذخیره کنید. اگر محتوا ویدئو است، از آن فیلم صفحه بگیرید. اگر در گروه یا کانال منتشر شده، نام و لینک گروه را هم یادداشت کنید.
استوری‌ها و پیام‌هایی که امکان حذف دارند، ممکن است زود از دسترس خارج شوند. پس حفظ آن‌ها را به تعویق نیندازید. اگر کسانی محتوا را دیده‌اند، نام و راه تماس آن‌ها را داشته باشید.
اینکه در یک پرونده مشخص، چه نوع مدرکی و با چه شکلی پذیرفته میشود و آیا تأیید رسمی محتوا لازم است، به شرایط پرونده بستگی دارد. اما در هر حال، مدرکی که کامل، مرتب و بدون دستکاری باشد، از هر توضیح شفاهی قوی‌تر است.
شکایت توهین در فضای مجازی از کجا شروع میشود؟
شکایت با تنظیم یک شکوائیه روشن شروع میشود که محتوای مورد اعتراض، محل انتشار، مشخصات حساب منتشرکننده و مدارک در آن آمده باشد. روند پیگیری پرونده‌های کیفری در صفحه وکیل کیفری در تهران توضیح داده شده است.
در پرونده‌های فضای مجازی، نهادهای تخصصی پلیس هم ممکن است در بررسی فنی، شناسایی حساب یا جمع‌آوری اطلاعات نقش داشته باشند. اینکه پرونده از کدام مرجع شروع شود و چه مسیری را طی کند، به نوع محتوا و شرایط آن بستگی دارد.
شرح شکایت باید دقیق باشد. به جای توصیف کلی مانند «به من توهین کرده»، بهتر است دقیقاً بیان شود چه محتوایی، در چه تاریخی و در کدام صفحه منتشر شده و چرا توهین یا افترا محسوب میشود.
شکایت از اینستاگرام یا حساب ناشناس
بسیاری از افراد می‌پرسند آیا میشود از اینستاگرام شکایت کرد. در عمل، شکایت معمولاً علیه شخصی است که محتوا را منتشر کرده، نه علیه خود پلتفرم. گزارش دادن محتوا به خود پلتفرم مسیر جداگانه‌ای است که ممکن است به حذف محتوا منجر شود، اما جایگزین شکایت نیست.
وقتی منتشرکننده با حساب ناشناس یا جعلی فعالیت می‌کند، شکایت همچنان ممکن است. در این حالت، شناسایی صاحب حساب از طریق مراجع رسمی پیگیری میشود و هر نشانه‌ای که دارید، مانند شماره تلفن مرتبط، حساب‌های دیگر همان شخص، یا شباهت سبک نوشتن، می‌تواند کمک کند. نتیجه شناسایی در هر پرونده متفاوت است.
پس از شکایت چه انتظاری داشته باشید؟
پرونده‌های فضای مجازی معمولاً یک‌شبه به نتیجه نمی‌رسند. بررسی مدارک، شناسایی منتشرکننده و احضار طرفین هر کدام زمان می‌برد و طول این مراحل در پرونده‌های مختلف یکسان نیست. بهتر است از ابتدا با انتظار واقع‌بینانه وارد این مسیر شوید.
در طول پرونده، از انتشار محتوای تازه درباره طرف مقابل یا خود پرونده در شبکه‌های اجتماعی پرهیز کنید. هر پستی که در این مدت منتشر می‌کنید، ممکن است در پرونده دیده شود.
گاهی در جریان پرونده، طرف مقابل پیشنهاد حذف محتوا، عذرخواهی یا سازش می‌دهد. اینکه چنین توافقی در یک پرونده مشخص چه اثری دارد و چگونه باید مکتوب شود، پیش از پذیرفتن آن باید بررسی شود.
توهین و افترا علیه کسب‌وکار و مدیران
برای شرکت‌ها، فروشگاه‌ها و صاحبان حرفه، توهین و افترا در فضای مجازی گاهی شکل حمله سازمان‌یافته پیدا می‌کند: کامنت‌های تکراری، نظرهای جعلی یا پست‌هایی که مدیر یا برند را به تقلب متهم می‌کند. در این موارد، جمع‌آوری منظم مدارک و تعیین اینکه چه کسی پشت محتوا است، اهمیت بیشتری دارد.
باید میان نقد و نظر منفی مشتری، که بخشی از فعالیت هر کسب‌وکار است، و محتوای توهین‌آمیز یا افتراآمیز تفاوت گذاشت. پیش از شکایت، بهتر است بررسی شود محتوای مورد نظر در کدام دسته قرار می‌گیرد، چون شکایت علیه یک نقد عادی ممکن است به اعتبار کسب‌وکار بیشتر آسیب بزند.
اگر از شما به اتهام توهین یا افترا شکایت شده
اگر محتوایی منتشر کرده‌اید و حالا از شما شکایت شده، محتوا را بدون مشورت حذف یا ویرایش نکنید و پیام‌های تازه‌ای به شاکی نفرستید. ابتدا متن دقیق محتوا، زمینه انتشار آن و مدارکی را که برای ادعای خود دارید، کنار هم بگذارید.
اینکه محتوای شما نقد، بیان واقعیت یا توهین و افترا محسوب شود، به متن آن، زمینه و دلایل شما بستگی دارد و باید با دیدن جزئیات بررسی شود.
اشتباهات رایج
بلاک کردن یا گزارش دادن پیش از حفظ مدارک.
پاسخ دادن با توهین متقابل در همان فضا.
اکتفا به اسکرینشات ناقص، بدون نام کاربری، تاریخ و لینک.
یکی دانستن نقد منفی مشتری با توهین یا افترا.
چه زمانی با وکیل تماس بگیرید؟
اگر در فضای مجازی به شما یا کسب‌وکارتان توهین یا افترا زده شده، اگر منتشرکننده ناشناس است، یا اگر از شما به این اتهام شکایت شده، بهتر است پیش از هر اقدام، محتوا و مدارک بررسی شود. حسین احمدی از سال ۱۳۸۸ وکیل پایه یک دادگستری است.
مشاوره اولیه تلفنی رایگان است. نتیجه هیچ پرونده‌ای تضمین نمی‌شود؛ هدف این است که پیش از تصمیم، مسیر مناسب و ریسک‌های آن روشن باشد.
برای هماهنگی، فرم تماس را با نوع پرونده «جرایم کیفری» بفرستید.
سوالات متداول
آیا با اسکرینشات میتوان شکایت توهین در فضای مجازی کرد؟
اسکرینشات مدرک رایجی است، اما بهتر است کامل باشد و همراه لینک، مشخصات حساب و توضیح زمان انتشار ارائه شود.
توهین در دایرکت یا پیام خصوصی هم قابل شکایت است؟
محتوای پیام خصوصی هم ممکن است موضوع شکایت باشد. اینکه در یک مورد مشخص چگونه بررسی میشود، به متن پیام و شرایط آن بستگی دارد.
فرق توهین با افترا در فضای مجازی چیست؟
در توهین، کلمات یا محتوای تحقیرآمیز به کار میرود. در افترا، جرمی به کسی نسبت داده میشود که گوینده نمیتواند ثابت کند.
اگر حساب منتشرکننده ناشناس باشد چه؟
شکایت همچنان ممکن است و شناسایی از طریق مراجع رسمی پیگیری میشود. هر نشانه‌ای درباره صاحب حساب را حفظ کنید.
آیا شکایت از اینستاگرام یعنی شکایت از خود شرکت اینستاگرام؟
معمولاً نه. شکایت علیه شخصی است که محتوا را منتشر کرده و گزارش به پلتفرم مسیری جداگانه است.
اگر محتوا حذف شده باشد، هنوز میشود شکایت کرد؟
اگر پیش از حذف مدرک کامل گرفته باشید، امکان پیگیری از بین نمی‌رود. به همین دلیل حفظ مدارک پیش از هر اقدام مهم است.
این مطلب مشاوره عمومی است و جایگزین بررسی اختصاصی پرونده توسط وکیل نیست. نتیجه هیچ پرونده‌ای از پیش تضمین نمی‌شود و به مدارک و شرایط همان موضوع بستگی دارد.
نکات حقوقی کوتاه، هفته‌ای سه بار، در کانال تلگرام
برای بررسی اولیه همین موضوع درخواست دهید · مشاهده صفحه کیفری · هنوز درباره این موضوع سؤال دارید؟ از دستیار حقوقی بپرسید · بازگشت به مقالات